ምህናጽ ብቑዕ ሃገራዊ መንእሰይ ኣድላይነቱን ብድሆታቱን

መንእሰይ ክትብል ከለኻ መጀመርታ ዝመጽኣካ ነጥቢ ጉዳይ ዕድመ እዩ። ምኽንያቱ፡ ሰባት ብደረጃ ዕድመና ዝተፈላለየ ኣሰያይማ ስለንጥቀም (ህጻን፡ ኮተቴ፡ መንእሰይ፡ ዓቢ ወዘተ)። ብፍላይ ኣብዚ ናይ መንእሰይ ክሊ ዕድመ እንተርኢና ኸኣ ነየናይ ዕድመ ይውክል ኣብ ዝብል ነጥቢ ዝተፈላለየ ኣገላልጻታት ኣሎ። ብመሰረት መግለጺ ቻርተር ኣፍሪቃ፡ መንእሰይ ዝበሃል ኣብ መንጎ 15-35 ክልል ዕድመ ዘሎ እዩ። ብናይ ውድብ ሕቡራት ሃገራት መግለጺ ኸኣ ኣብ ሞንጎ 15-24 ክልል ዕድመ ንዘለዉ ይገልጽ። ገለ ሃገራት ድማ ኣብ መንጎ 15-40 ክልል ዕድመ ንዘሎ ይጥቀማሉ፡ ኣብ ኤርትራ ኸኣ ኣብ መንጎ 14-40 ዘሎ ዕድመ የጠቓልል። ብሓፈሻ እዚ ዕድመ ብዛዕባ መን ትዛረብ ኣለኻ ንምጻር ዝዓለመ እዩ። ናይ ኩለን ሃገራት ተመሳሳልነት ግን እዞም መንእሰያት እንታይ ክኾኑ ትደሊ፡ እንታይ ኣበርክቶ ክገብሩኸ ትጽቢት ይግበረሎም ዝብል እዩ። ኣብ’ዚ ኸኣ ጉዳይ ኣተሓሳስባ ይመጽእ ማለት እዩ። ስለዚ፡ ኣጠቓሊልካ ክረአ ከሎ ብዛዕባ መንእሰይ ክንዛረብ ከለና ንዕድመን ኣተሓሳስባን ብሓባር ኣወሃሂድና ክንርኢ የድልየና ማለት እዩ። እቲ ኣብ መንእሰያት ዝግበር ስራሕ እምበኣር ነዚ መግለዚ ዝበቅዕ መንእሰይ ንምህናጽ እዩ – ብኣካልን ብኣእምሮን ዝበሰለ መንእሰይ ምህናጽ።

እዚ ኣገዳሲ ኣካል ሕብረተሰብ ዝኾነ ሓይሊ ብግቡእ ምስ ዝምልመልን ዝውደብን ከኣ ኣብ መስርሕ ምህናጽን ምዕባለን ሃገራት ወሳኒ ተራ ይጻወት። ምኽንያቱ ኣብ ምርግጋጽ ምዕባለን ዕብየትን ሃገራት ወሳኒ ተራ ዝጻወት ሰብ እዩ። ምዕባለ ዘድሊ’ውን ንሰብ እዩ። ሃገራት ከኣ ሰባት ዘመሓድርወንን ዝነብሩለን ትካላት እየን። ብኸምኡ እዩ እምበኣር ነዚ ዓቢ ክፋል ሕብረተሰብ ንጡፍ ተሳታፊ ምግባር ዝዓበየ ዓለማዊ ሕቶ ኮይኑ ዝቕጽል ዘሎ። ምውሓስ ምሉእ ተሳትፎ መንእሰያት ኣብ ጉዳያት ሕብረተሰብ ከኣ ቀንዲ ዕዮ መንግስታት እዩ። ዝተፈላለየ መጽናዕትታት ከምዘረጋግጾ፡ ናይ ተሳታፍነት ዕድል ዝረኸቡ መንእሰያት ኣብ ፖለቲካዊ፡ ማሕበራውን ቁጠባውን ኵነታት ሕብረተሰብ ሃናጺ ለውጢ ናይ ምምጻእ ተኽእለኦም ዝዓበየ እዩ።

ኣብ መርሓ ሕንጻጻት ሃገራዊ ቻርተር ህዝባዊ ግንባር እንተርኢና፡ ኣገዳስነት ወሳኒ ግደ ሰብ ማእከላይ ቦታ እዩ ዝሕዝ። ብርቱዕ ድሌት፡ ተጻዋርነት፡ ትግሃት፡ ናይ ስራሕ ድስፕሊንን ክእለትን መሃዝነትን ዝወነነ ሰብ። ንባህግታት ህዝቢ ኤርትራ ጋህዲ ክገብር ዝኽእል ሰብ።

ነዚ ለውጢ እዚ ኣብ ምምጻእ ከቃላጥፍ፡ ሃናጺ ተራ ኣብ ሕብረተሰብ ክጻወትን ቦታኡን ተራኡን ክዓብን እንተኾይኑ ግን መንእሰይ ብዝግባእ ክህነጽ የድሊ። ኣብ ትምህርቲ፡ ስነምግባር፡ ሞያን ክእለትን ከጥሪ ኣብ ዝሕግዙ ነገራት፡ ወዘተ ዘተኮረ ህንጸት – ህንጸት ንምርግጋጽ ምሉእ ብቕዓት።

ሓደ ናይ ቻይናውያን ኣበሃህላ ኣሎ፥ንዓመት ትውጥን እንተለኻ ዘርኢ ዝራእ ንዓሰርተ ዓመት እንተደሊኻ ገረብ ትኸል ነባሪ ውጽኢት ትደሊ እንተዄንካ ድማ ሰባት ኣማዕብል Kuan Chung Tzu (Seventh century BC) እዚ ዘመልክተልና እንተሎ ኸኣ ዝኾነ ሰብ ነቲ ዝድለ ብቕዓት ከረጋግጽ እንተኾይኑ፡ ብመንጽር ዝግበረሉ ወፍሪ እምበር ብተፈጥሮ ሒዝዎ ብዝመጽእ ጥራይ ኣይኮነን (ምናልባት ተፈጥሮ ዓቢ ትሕተ ቅርጺ ክህበካ ይኽእል)። ሕጽር ብዝበለ መንገዲ፡ ብቕዓት ብኸምዚ ዝስዕብ ኣገባብ ክግለጽ ይከኣል እዩ፥

ብቕዓት / ሓይሊ = ተውህቦ (ተፈጥሮኣዊ ስምዒት ወይ ባህሪ)   ወፍሪ/ጻዕሪ (ክእለትካ፡ ፍልጠትካን ዓቕምኻን ንምምዕባልእትኸፍሎ ግዜ፡ ጉልበትን ገንዘብን) ዝዓበየ ሕቶ ዝመጽእ እምበኣር መስርሕ ህንጸት ብመን? መዓስን ብኸመይን ዝብል ዛዕባ እዩ።

መስርሕ ምህናጽ ሰብ ከም ዝውለድ ክሳብ ዝመውት ዘየቋርጽ መስርሕ እዩ። ምኽንያቱ ሰብ ምምሃር እንተኣቋሪጹ ምንባር ኣቋሪጹ ማለት እዩ። ስለዚ እቲ መስርሕ ኣብ እዋን ቁልዕነትካ፡ ተመሃራይ ኣብ ዘለኻሉ እዋን፡ ቅድሚ ናብ ስራሕ ዓለም ምእታውካ፡ ብሓፈሻ ድማ ክሳብ ብሂወት ዘለኻ ዝቕጽል መስርሕ ምዃኑ ይዝረበሉ።

ነዚ ኣብ ግምት ብምእታው እዩ ኸኣ ኣብ መስርሕ ህንጸት መንእሰያት፡ መሻርኽቲ ኣካላት ተባሂለን ዝጥቀሳ ኩለን ትካላት፡ ማእከለን ስድራቤት ኮይና፡ ህጻን ብጥዕናኡ ክውለድን ክዓብን ዝካየድ ወፍሪ፡ ኣብ ትምህርትን ሞያን ዝካየድ ስረሓት፡ ታሪኽን ክብርታትን ንምስራጽ ዝካየድ ሲቪካዊ ትምህርቲ፡ መንእሰያት ኣብ ዘይስነምግባራዊ ተግባራት ንኸይኣትዉ ዝካየድ መኣረምታታት፡ ወዘተ ዘጠቓልል ውሁድ ስራሕ ኩለን ኣካላት ምህላው ወሳኒ ዝገብሮ። ምኽንያቱ መስርሕ ህንጸት መንእሰያት፡ ብውህደት ኩለን ኣብ መንእሰያት ወፍሪ ዝገብራ ትካላትን ባዕሎም እቶም መንእሰያትን ዝረጋገጽ ዓቢ ወፍሪ እዩ።

ምናልባት ኣብ ምህናጽ መንእሰያት ክውነኑ ዘለዎም መሰረታውያን ባእታታት ከከም ቀዳምነታቶም ሰሪዕካ ክትሰርሓሎም የድልየካ እዩ። እንታይ እዮም እቶም ንምሉእ ብቕዓት ዘውሕሱ ባእታታት ዝብል ዛዕባ ድማ ንኹሎም ኣብ መስርሕ ምህናጽ መንእሰያት ዝግደሱ ትካላት ዘሻቕል ሕቶ እዩ። ምኽንያቱ፡ ብቕዓት ኣዝዩ ተመጣጢ ዛዕባ ክኸውን ይኽእል እዩ። ብኸምኡ ኸኣ ዝተፈላለያ ኣብ መንእሰይ ዝነጥፋ ትካላት፡ እቲ ኣብ መንእሰይ ክሰርጽ ዘለዎ መሰረታዊ ባእታ እንታይ እዩ ኣብ ዝብል ነጥቢ ዝተፈላለየ ቀዳምነታት ክሰርዓ ዝረኣያ። ኣብ ክውንነትና ምርኩስ ብምግባርን ናይ ካልኦት ተመሳሳሊ ተመክሮ ዘለዎም ሕብረተሰባትን ኣገናዚብካ ክትርኢ ከለኻ ግን እዘን ዝስዕባ ሓሙሽተ መሰረታውያን ባእታታት ብቐዳምነት ዝስረሓለን እየን፥

 ብቕዓት ትምህርቲ

ኣብ ምውህህላል ነጥቢ ወይ ተርታ ጥራይ ዘይኮነ፡ ናይ ምትንታንን ናይ ፈጠራን ክእለት ምህላው እዩ። ብመደብ ተወሳኺ ትምህርታዊ ንጥፈታት (extracuricullar activi- ty) ማሕበራውን ስምዒታውን ክእለት ምምዕባል። ከም ኣካል ትምህርቲ ተራእዩ ኣብ ካሪክለም ኣትዩ ይስረሓሉ ኣሎ፡ ማሕበር ብዓቢኡ ኸኣ ኣብ ተወሳኺ ትምህርታዊ ንጥፈታት ኣተኩሮ ጌሩ እዩ ዝሰርሕ (ኣብ ቤት ትምህርቲ ዘለዋ ዝተፈላለያ ክለባት፡ ስልጠናታት ሕመረትን ካድርን፡ ፊተውራርን ቀያሕቲ ዕምባባን ወዘተ)

ምስካም ሓላፍነት

ነኣሽቱ ስድራኻ ዝህቡኻ ዕማማት፡ ኣብ መዛኑኻ ንምጽላው ዝወሃበካ ዕዮ፡ ድሕሪ ትምህርቲ ተካይዶም ዝተፈላለዩ ስረሓት ንመጻኢ ሂወትካ ኣብ ምምእዛን ዓቢ ተራ ኣለዎም፡፡ ኣብዚ ብዓቢኡ ዝጥቀስ መደብ ክረምታዊ ማእቶት፡ ሃገራዊ ኣገልግሎት፡ ኣብ ከባቢ ቤት ትምህርትን ዝቕመጥሉ ከባብን ዝግበር ማእቶታዊ ንጥፈታት፡ ኣብ ገዛ ንስድራ ቤትካ ንምሕጋዝ ዝካየድ ንጥፈታት፡ ወዘተ . . .

ክብርታትን ስነምግባርን

እሙን፡ ጻዕራም፡ ብቑዕን ትርጉም ግዜ ዝርዳእን ምዃን ካብ ቁልዕነትካ ኮስኪስካዮ ክትዓቢ ዘለካ መሰረታዊ ባእታ እዩ፡፡ ታሪኽን ክብርታትን ሕብረተሰብን ህዝባዊ ግንባርን ብግቡእ ከም ዝመሓላለፍን መንእሰያት ድማ ናይ ብሓቂ ከምዝላበስዎን ንምግባር ዝካየድ መደባት ድማ ነዚ ዕላማ ንምውቃዕ እዩ።

ርእሰ-ምምዕባል

ንቀጻሊ ትምህርትን ነብሰ ምምሕያሽን፡ ዘይረዊ ሸውሃትን ድሌትን ምህላው። ቀጻሊ ሕቶ ዘልዕል ኣእምሮ ምህላው ማለት እዩ። እዚ ኸኣ ኣብ ግዜ ቁልዕነትካ ዝህነጽ፡ ካብ ስድራኻ፡ መሳቱኻ፡ መምሃራንካ፡ ብኣብነት ዝጸልዉኻ ሰባት፡ ወዘተ ተማዕብሎ ባህሪ እዩ፡፡ ባህሊ ንባብ፡ ባህሊ ዓያይነት፡ ባህሊ ምውድድራን ምትሕግጋዝን ንምስራጽ ዝካየድ ዝተፈላለየ መደባት ከም፡ ምክያድ ዝተፈላለየ ስልጠናታት፡ ምምስራት ክለባት ኣንበብቲ ኣብ ዝተፈላለያ ጨናፍር፡ ቀጻሊ ዝስራዕ ፍልጠት ሓዘል ውድድራት፡ ብቐጻሊ ዝዝርጋሕ ዝንበብ ጽሑፋትን ኣስተምህሮታትን ወዘተ ድማ ነዚ ዕላማ ምርኩስ ዝገበረ እዩ።

ነብስኻ ምቅላዕን ምስ ጸለውቲ ሰባት ምርኻብን

ፍልጠትን ብቕዓትን ብሓድሕድ ምጽልላው ዝቕሰም ነገር እዩ። ኣብ ዕድሜና ምስ ዝተፈላለዩ ኣካላት ክንራኸብ፡ ዝተፈላለየ ቦታታት ክንበጽሕ፡ ምስ ኣብነታውያን ሰባት ክንራኸብ ምኽኣል ንምስሊ ጽባሕና ብእወታ ይጸልዎ እዩ። ነዚ ንምርግጋጽ እዩ ድማ ዝተፈላለየ መደባት ከም፡ ዑደት ናብ ታሪኻውን ልምዓታውን ቦታታት ምክያድ፡ ብኣብነታውያን ሰባት ዝካየድ ኣስተምህሮታት፡ መንእሰያት ሓድሕድ ዝጸላለውሉ ናይ ዘተን ልዝብን መደባት ምውዳብ፡ ወዘተ ክካየድ ጸኒሑ ኣሎ።

እዞም ዝተጠቕሱ ሓሙሽተ ነጥብታት ካብቶም ብቐዳምነት ዝጥቀሱ መሰረታውያን ባእታታት ኮይኖም ዝስረሓሎም እዮም ግን ንሶም ጥራይ እዮም ናይ መወዳእታ ንምባል ዝለዓል ከኣ ኣይኮነን።

እቲ ዕላማ ምርግጋጽ ብቕዓት እዩ።

ብፍልጠት፡ብክእለትን ሞያን ዝሓየለ

ብኣካል ዝደልደለ – ኣካላውን መንፈሳውን ጥዕና ዝውንን

ብኣእምሮ ዝበሰለ መንእሰይ ንምፍራይ እዩ፡ንቑሕ፡ ብቑዕን ሓላፍነታውን ዜጋ ካብ ምህናጽ ዝዓቢ ዕዮ ስለዘየለ። ቀጻልነት ሃገራት ክወሓስ ዝከኣል ድማ ዝግባእ ፍልጠት፡ክእለትን ባህርን ብዝዓጠቑ ዜጋታት ጥራይ እዩ። ነዚ ንምርግጋጽ እዩ ኸኣ ምንቃሕ፡ ምውዳብን ምዕጣቕን መሰረታዊ ኣገባብ ወይ መርሓና ኮይኑ ዝስረሓሉ ዘሎ።

ምኽንያቱ፡ ብቕዓት፥

– ንቕሓት ዝፈጥሮ እምነት፡ ቅሩብነትን ተወፋይነትን ምህላው፡

– ንንቕሓት ናብ ኣድማዒ ዕዮ ዝቕይር ወሳኒ ረቛሒ ደረጃ ውዳበ ሰብን ጸጋታትን ምውናንን፡ዕላማ ንምዕዋት ዝሕግዝ ረቂቕን

ግኡዝን መተዓየይታት ብምዕጣቕን ስለዝረጋገጽ፡ኣድላይነት ምህናጽ ብቑዕ መንእሰይ ክንብል ከለና እምበኣር ኣድላይነት ንቑሕ፡ ውዱብን ብዝግባእ ዝዓጠቐን ሃገራዊ መንእሰይ ኢና ንብል ዘለና። ኣድላይነት ምህናጽ ብቑዕ ሃገራዊ መንእሰይ ከኣ ብቐጥታ ምስ ምህናጽ ሓያል፡ ቀጻልነታ ዘውሓሰት ብልጽግቲ ሃገር ዝተኣሳሰር እዩ። ሎሚ ኣብ ናጻ ኤርትራ ዝምልመሉ መንእሰያት ከኣ ኣብ መድረኽ ምህናጽ ሃገር ወሳኒ ተራ ክጻወቱ ዘለዎም ስለዝኾኑ ንመድረኾም ዝመስል ንቕሓትን፡ ውዳበን ዕጥቅን ክውንኑ ናይ ግድን እዩ። ምኽንያቱ ነብሲወከፍ ወለዶ ዝሕተተሉ ዕዮ ገዛን ዝገጥሞ ብድሆታትን ስለዝፈላለ።

ዝኾነ መደብ ከተተግብር ኢልካ ክትብገስ ከለኻ ኪኖ ዝገጥመካ ብድሆ ክትስጉም ከምዘድልየካ ኣየማትእን እዩ፡፡ ብፍላይ ኣብ መንእሰያት ክትሰርሕ ከለኻ ድማ፡ ባህሪ መንእሰያት፡ ንመንእሰይ ብቐጥታን ብተዘዋዋርን ዝጸልዉ ነገራት፡ ወዘተ ኣብ ግምት ዘእተወ ክኸውን ስለዘለዎ፡ ብድሆታት ብግቡእ ክልለዩን በብእዋኑ ተውጽኦም መደባት ድማ ብዘይካ እቲ ናይ ምሕያል መስርሕ፡ ንብድሆታት ንምግጣም ዘኽእለካ ኣገባብ’ውን ከተማዕብል የድልየካ። ብፍላይ ኣብ ናትና ኩነታት ክንርእዮ ከለና፡ መንእሰይ ኤርትራ ከመይ ዓይነት ዓቢ ተኣምር ክሰርሕ ዝኽእል ምዃኑ ናጽነት ኣብ ምርግጋጽ ዝተጻወቶ ይኹን ኣብ ዝሓለፈ ልዕሊ 25 ዓመታት ኣብ መስርሕ ምህናጽ ሃገር ዘበርከቶ ተራ ተጻባእቲ ኣቃሊሎም